топик, блог, фотосет ёки йўналтиргич яратиш

Ҳиндистон:

Фармон

Шоҳ ва шоир

ФАРМОН – буйруқ, ҳукм. “Б.”да Бобурнинг турли муносабатлар билан берган фармонларига доир маълумотлар кўп: асарнинг элликдан ортиқ ўринида “фармон”, “фармон бўлди”, “фармон бўлса”, “фармон бўлуб эди”, “фармон бўлуптур”, “фармон бўлур”, “фармонлар бўлди” иборалари битилган. Улардан фақат иккитасининг матни “Б.”га киритилган. Улар иншо қилиш Шайх Зайн(иддин)га буюришган: “Шайх Зайннинг иншоси била фармонлар битилиб, жамиъ қаламравга йиборилди” (321а). Ҳар фармон форс тилида, балоғат санъати билан иншо этилган, ва “Қуръон” 18 та сурасидан иқтибослар келтирилган.


Биринчиси “Тавба фармони” номи билан машҳур (312б-314а). Унда тавбанинг моҳияти ва аҳамияти ҳақида қисқача баён этилиб, ёмонликлардан қайтиш, жумладан, кайф берувчи ичкиликни ташлаш, тайёрламаслик, сотмаслик, сотиб олмаслик, сақламаслик белгиланган. Шунингдек, фармонида мусулмонлардан шаҳар, қишлоқ, йўл, кўча ва бандар (порт)ларда тамға божини олмаслик ҳам буюрилган. Матн охирида ёзилган санаси келтирилган (932ҳ й. жумодиzл аввал ойининг 24 куни,).


Иккинчи фармон “Фатҳ фармони” ёки “Фатҳнома” деб аталади (316а-324б). Аллоҳга ҳамд, Муҳаммад (с.а.в.)га наът, Аллоҳ неъматларига шукр билан бошланиб, унинг инояти билан Ҳинд мамлакати бобур томонидан фатҳ этилгани, Рона Санго эса кибри боис мағлубиятга учрагани айтилади. Фармонда Панипат жангида қатнашганлар, жангнинг тафсилоти ҳам берилган. Жумландан, Бобурнинг саркарда, бек ва навкарларидан бир қанчаси, ҳурмат билан тилга олинган. Бобур тарафида қатнашган ҳинд амирлари ҳам саналган. Матн охирида “Қуръон”дан иқтибос ва фармон ёзилган сана берилган (933ҳ жумодиzл аввалнинг 25 куни).


О.Ж.

Ҳиндистон Адмирали Васко Да Гамма

JizDPI
Илм-фан

Васко да Гамма (Vasco da Gamma) (1469 [Синиш ш.]-1524 [Кочин ш.]), кейинчалик граф Видигейра унвонига сазовор бўлган машҳур денгизчи ва сайёҳ. У XV-XVI-асрларда Европанинг денгиз ва океанларга чиқиш ва ўрганиш маркази деб тан олинган Португалияда 1469 йили зодагонлар оиласида туғилган. Отаси Иштеван да Гамма Силвиш шаҳрини суди ва кейинчалик шаҳар ҳокими бўлган. Васко ёшлигиданоқ ҳарбий ҳаракатларда фаол қатнашиб ўзини тажрибали, мард ва жасур жангчи эканлигини кўрсатган. Ёшлик давридан бошлаб кема ва одамларни бошқара оладиган қўрқмас ва эҳтиёткор денгизчи сифатида ном чиқарган. Умуман олганда да Гаммалар оиласи ўша даврдаги Португалия сиёсий ҳаётида фаол иштирок этган. Васко да Гамма яшаган уй ҳозиргача сақланиб қолган.



“Бобурнома” да Амир Темур сиймоси

"Бобурнома" да тарихий шахслар
Шеърият ва адабиёт

“Бобурнома” да Амир Темур сиймоси


Заҳириддин Муҳаммад Бобур (1483-1530) ўзининг шоҳ асари “Бобурнома” да улуғ бобокалони Амир Темур ва темурийлар тўғрисида жуда кўп нодир маълумотларни ёзиб қолдирган. Бобур аввало ўзининг соҳибқирон авлодидан экани ва насабини отаси вафоти воқеасидан сўнг шундай санаб ўтган: “секкиз юз олтмишда Самарқандта эди. Султон Абусаъид Мирзонинг тўртинчи ўғли эди. Султон Абусаъид Мирзо Султон Муҳаммад Мирзонинг ўғли эди. Султон Муҳаммад Мирзо Мироншоҳ Мирзонинг ўғли эди. Мироншоҳ Мирзо Темурбекнинг учинчи ўғли эди”.



Отаси вафотидан сўнг тож-тахт машмашаларига бош қўшган Бобур Амир Темур салтанати пойтахти Самарқанд учун кураш бошлайди. Нафақат Мовароуннаҳр, балки ер юзининг энг гўзал шаҳарларидан бири саналган Самарқанд Бобурда жуда катта таассурот қолдирган. Бобур Амир Темур бунёд этган олий иморатлар, шаҳар ичи ва атрофидаги чорбоғларни кўриб ҳайратга тушган. “Рубъи маскунда Самарқандча латиф шаҳар камроқдур”, деб таърифлайди ва Амир Темур Самарқандни пойтахт этиб тайинлаганидан сўнг унинг нақадар юксак мавқега эришгани,  қўрғон деворларининг ўта мустаҳкамлигини зикр қилган. Самарқанд аркида бунёд этилган тўрт қаватли Кўксарой, Оҳанин дарвозаси ёнидаги улкан жомъе масжид, мақбара ва мадрасаларни таърифлайди.



Бобур улуғ бобокалонининг она юрти Кеш ҳақида тўхталганида, соҳибқироннинг зоди-буди Кешдан бўлгани учун аввал уни пойтахт қилиш учун кўп саъй-ҳаракатлари қилгани, у ерда ҳам олий иморатлар қурдирганини, жаҳонгир Мирзо ва баъзи авлодари учун мақбара солдирганини, аммо кейинроқ пойтахт учун Самарқандни ихтиёр қилганини ёзади.


Бобур темурийлар салтанати тарихи ва шажараси, тахт учун курашлардаги воқеаларга тўхталар экан, Амир Темур Самарқанд тахтини тўнғич ўғли Жаҳонгир Мирзо (1356-1376)га бергани, аммо тахт ворисининг бевақт ўлими сабаб унинг ўғли, яъни Амир Темурнинг набираси Муҳаммад Султонга васият қилганин ҳам келтириб ўтган. Афсусуки, отаси вафотидан сўннг туғилган Муҳаммад Султон(1376-1404) бобосидан ҳам аввал бу оламни тарк этган. Бу ўринда Бобур темурийзодалар орасидаги тахт учун бошланган можаро сабабларидан бирини келтирмоқда.


Самарқанд ва Андижон тахтидан айрилган ёш Бобур маълум муддат Ўратепанинг Даҳкат деган жойида кун кечиради. Бобур Даҳкат оқсоқолларидан бирининг бир юз ўн бир ёшли онаси билан суҳбатлашгани, бу кекса онахоннинг қариндошларидан бири Амир Темурга черикликка кириб, Ҳиндистонга борганини гапириб бергани Бобурнинг Ҳиндистон ҳақидаги тасаввурларни янада бойитган. Ажаб эмас, айнан ўшанда Бобур қачонлардир Ҳиндистонга боришни аҳд қилган бўлса!


Амир Темур салтанатини сақлаб қолишга жон-жаҳди билан интилган Бобур яқин қариндошларининг ноаҳиллиги ва ноҳамжиҳатлигидан, айниқса, Ҳирот ҳукмдори Султон Ҳусайн Мирзо каби “Темурбек ўрунуға ўлтурғон улуғ подшоҳ” (Бобур ибораси) нинг бепарволигидан Мовароуннаҳрни сақлаб қололмайди. Энди Бобур Амударёдан ўтиб, ҳақли равишда Кобул тахтига даъвогар бўлади. Бобурнинг бобоси Султон Абусаъид Мирзо Кобул тахтини ўғли Умаршайх Мирзо (1456-1494), яъни Бобурнинг отасига берган, аммо кўп ўтмай ўғлини Кобулдан қайтартириб Фарғонага жўнатади. Бунинг сабаби Амир Темурнинг ўз вақтида Фарғона вилоятини иккинчи ўғли Умаршайх Мирзо (1356-1394) га берганини эслаб, буюк соҳибқиронга тақлид қилган. Эътибор қилинг ҳар иккала Умаршайх Мирзо таваллуди ва вафоти орасида роппа-роса юз йил фарқ бор.


Шундай қилиб, Кобулни фатҳ этган Бобур ўзини подшоҳ нисбасини қабул қилади. “Ушбу тарихқача Темурбекнинг авлодини бовужуди салтанат мирзо дерлар эди, ушбу навбат буюрдумким, мени подшоҳ атагайлар”, деб ёзади Бобур ўзи бу ҳақда.



Бобурнинг бу буйруғини ғарб олимларидан бири “ўғлининг келажагига оқ поёндоз тўшади”, деб таърифлаган. Яъниким, кўп ўтмай подшоҳзода Ҳумоюн таваллуд топган эди.


Кобулда мустаҳкам ўрнашиб олган Бобур энди нигоҳини Ҳиндистон томонга қаратади. Бҳира, Хушоб, Чиноб, Чиниват каби вилоятларга юриш қилган Бобур бу жойларни ўз мулки ҳисоблайди. Деҳли султони Иброҳим Лўдийга элчи жўнатиб қадимий туркка тааллуқ жойларни қайтариб беришни талаб қилади. Қониқарли жавоб ололмаган Бобур 1424 йили Лоҳурни ҳам ўз давлати тасарруфига қўшиб олади ва келаси йили охирида Деҳлига юриш қилади. 1526 йили Панипат жангида ғолиб келган Бобур Ҳиндистонни ҳам эгаллайди ва ўз давлати пойтахтини Кобулдан Аграга кўчиради.


Бобур зининг бу ҳарбий юришини тўлиқ баён қилган. Амир Темур Ҳиндистонни фатҳ этганидан сўнг Деҳли ҳукуматини саййидларга топширгани, Султон Алоуддин замонида Лўдийлар тахтни тортиб олгани каби маълумотларни келтирган. Ҳиндистонлик давлат арбоби ва тарихчи К. М. Паниккар “Бобур Деҳли тахтига ҳақли равишда эришгани, негаки унинг томирларида Амир темур қони оқиши” сабаб эканини таъкидлаган.


Юқорида Бобур Самарқандни эгаллаганида Амир темур томонидан барпо этилган боғ-роғлар, олий иморатлар унинг қалбида улкан таассуротлар қолдирганини ёзган эдик. Бобур Кобулни ва Ҳиндистонни фатҳ этганидан сўнг бу ўлкаларда ўнлаб самарқандча чорбоғлар, сарой, кўшк, толор мадраса, масжид ва бошқа иморатлар бунёд эттирган.



Бобур Ҳиндистонда мисли кўрилмаган бунёдкорлик ишларини бошлайди. Амир Темур даврида Самарқандда бир кунда икки юз сангтарош иш қилганини “Зафарнома” да ўқиган Бобур Аграда олти юз саксон киши ва Секри, Баяна, Гвалияр, Дҳолпур ва бошқа шаҳарларда бир кунда тўрт минг тўқсон бир сангтарошни ишга олади.


Хулоса қилиб айтганда,  Бобур ҳар томонлама Амир Темурга ўхшаш ва муносиб бўлишга ҳаракат қилган ва ўз олдига қўйган буюк мақсад – кучли марказийлашган давлат ўрнатишга эришган.


 


Ботирали ЙЎЛДОШЕВ                           


 

Кесанг и Деки: Путешествие к Далай Ламе

Ҳиндистон

Летом 2005 года я провел около двух недель в столице Тибета – Лхасе. Меня очень интересовала информация о тибетской культуре и современном быте. Так я познакомился с молодой тибетской  парой — Кесáнгом и его подругой Декú.


Кесанг, с истинно восточной любезностью проявил желание мне помочь и ответить на вопросы. Меня удивило, как хорошо он говорит по английски – в тех краях это большая редкость. Во время наших встреч выяснилось, что наши интересы и мировоззрение в чем-то схожи, и мне посчастливилось услышать истории, о которых тибетцы особо не распространяются, опасаясь преследований со стороны властей.


Мы говорили на разные темы. Но наиболее впечатлившая меня история была о том, как Кесанг совершил путешествие к Его Святейшеству Далай Ламе — духовному лидеру и самому уважаемому человеку Тибета. Далай Лама покинул Тибет в начале китайского вторжения, и в данный момент проживает в Индии. Тем не менее, многие тибетцы до сих пор считают его своим «правителем в изгнании».


Бобурийлар давлатида Наврўз байрами

Буюк Бобурийлар тарихи
Илм-фан

БОБУРИЙЛАР ПОДШОҲЛИГИДА НАВРЎЗ БАЙРАМИ


 


         Инсоният оламида ҳар бир байрам алоҳида тантана ва хушчақчақлик билан кутиб олинади. Ҳар бир миллат ва халқларнинг ўз урф одатлари ва байрамлари мавжуд. Мусулмонлар учун наврўз байрами энг улуғ ва катта байрамлардан бири саналади. Баҳор ва ўйғониш куни, ҳижрий йил ҳисобида янги йилнинг биринчи куни Наврўз ўрта асрларда дунё саҳнасидаги энг йирик империялардан бири ҳисобланган бобурийлар давлатида кенг нишонланган.


ҲАР СЎЗИ РОСТ ЁЗИЛГАН

"Бобурнома" нусхалари ва нашрлари
Шеърият ва адабиёт

 


Яқинда улуғ мутафаккир, шоир, муаррих ва давлат арбоби Заҳириддин Муҳаммад Бобур (1483-1530) таваллудининг 531 йиллиги алломанинг она ватани – Ўзбекистонда кенг нишонланди. Жаҳон маданияти тараққиётига улкан ҳисса қўшган Бобурнинг ҳаёти ва ижоди беш асрдан буён Ғарб ва Шарқ олимлари томонидан улкан қизиқиш билан ўрганиб келинмоқда. Афсуски, ўтган асрнинг саксонинчи йилларида шўро фирқачиларининг тазйиқига учраш натижасида Бобуршунослик бир оз орқага чекинди.


Хайрият кўп ўтмай Ватанимиз озодликка эришди ва янги имкониятлар пайдо бўлди. Юртбошимизнинг “Бобомиз Заҳириддин Муҳаммад Бобур номи билан ҳар қанча фахрлансак арзийди. Ўзбек халқининг довруғини дунёга таратган буюк аждодларимиздан бири ўлароқ, ул зот бизни ўтмиш тарихимизни қадрлашга, келажакка буюк ишонч билан қарашга ўргатади ”, деб айтган сўзлари олимларимизга куч ва ғайрат бағишлади.


Қутб минор

Me'moriy yodgorliklar

 


Ҳиндистондаги энг баланд минора ҳисобланади. Баландлги 72 метрлик бу иншоотнинг биринчи қаватини манбаларга кўра 1191 йили ражпут рожаси Притхриваж Чаухан қурдирган. Орадан саккиз йил ўтиб Ғурийлар ҳарбий саркардаси Қутбиддин Ойбек минорани қайтадан қурдирган ва шундан сўнг унинг номи билан атала бошлаган. Миноранинг уч қавати қизил тошлардан қурилган.


Кейинчалик 1370 – йилда Ферузшоҳ Тўғлоқ тўртинчи ва бешинчи қаватларни қурдирган. Бу сафар қизил тошлар билан бирга мармар ҳам ишлатилган. 1803 – йили зилзила оқибатида миноранинг гумбази қулаб тушган.


 


Қутб минор ёнидаги майдончада ўрнатилган темир устун маълумотларга қараганда эрамиздан аввлги II-асрда бунёд этилган. Ажабки йигирма уч асрдан буён қанча ёмғир ва шунча муддат қуёшнинг нурлари тиғи остида қолган бўлишига қарамай ҳеч қандай занг босмаган. Ривоятларга қараганда шу устунга елкасини тираб иккала қўли билан уни тескари қучоқлаб бармоқларини бир- бирига теккизган одам бахтли бўлармш. Шу сабабдан бахтини синаб кўришни хоҳловчиларнинг сон- саноғи йўқ.


Бобур Панипат жангида ғолиб чиққанидан сўнг, Деҳли тахтига ўтиришидан олдин Қутб минорни ва Султон Аловуддин Хилжий мақбарасини зиёрат қилганини ёзган. 


 

Мавлоно Озод кутубхонаси

Ҳиндистон

МАВЛОНО ОЗОД КУТУБХОНАСИ  (Hindi: मौलाना आज़ाद किताब ख़ाना, Urduمولاناآزادکِتابخانہ Maulānā Azād Kitāb Khāna) – Алигарҳ мусулмонлар университети қошидаги кутубхона.1875 й. асос солинган. 1960 й. Ж. Неру томонидан Мавлоно Озод номи берилган. Етти қаватли кутубхонада 1 150 000 китоб бор.  Шунингдек даврий газета ва журналлар, нодир қўлёзма асарлар, миниатюралар, фотосуратлар ҳам сақланади. Бобур, Акбар, Шоҳжаҳон, Аурангзеб томонидан берилган фармонлар сақланмоқда. Бобурий подшоҳ Жаҳонгирнинг портрети, бобурийлар даврида санскрит тилидан форс тилига ўгирилган юзлаб асарлар сақланмоқда.


Б.Й.

Бобуршунос адиб

Бобуршунослик

САЛМОН ХУРШИД (SALMAN KHURSHID, 1953 й. 1 январь, Алигарҳ) – Ҳиндистонлик жамоат ва давлат арбоби ва адиб. Деҳли ва Оксфорд уни-тларини тамомлаган. 1991-96йй Ҳиндистон Савдо вазири ва Ташқи Ишлар вазири ўринбосари. Икки марта Уттар Прадеш штати Ҳиндистон Миллий Конгресси партияси президенти бўлиб сайланган.Ҳозирги вақтда Салмон Хуршид Ҳиндистон Ташқи Ишлар вазири.


Бобур ва боурийлар давлати тарихи билан ёшлигидан қизиқиб ўрганган. Салмон Хуршиднинг инглиз тилида ёзган “Бобур ва унинг фарзандлари” асари 2008 й. нашр этилган. Сўнгра ҳинд ва урду тилларида чоп этилган. Асар саҳналаштирилганидан сўнг Деҳли, Лондон театрларидан намойиш қилинган. 2012 й. Парижда ўтказилган Халқаро теартлар фестивалида иштирок этган.


О.Ш.

Хитоб

"Бобурнома" да тарихий шахслар

 ‘СУЛТОН МАҲМУД’ – хитоб. Султон Жалолиддин Шарқийнинг катта ўғли. Бобур 1529 й. Курарада уларнинг уйида меҳмон бўлган ва мезбоннинг истаги билан унинг катта ўғлиға Султон Маҳмуд хиотбини қўйган. 


  Б.Й. 

Панжоб

"Бобурнома" да географик жой номлари
Илм-фан

ПАНЖОБ (форсча беш сув)-Жанубий Осиёдаги географик минтақа. Покистоннинг шарқий ваҲиндистоннинг шимолий қисмини ўз ичига олади. Покистоннинг Панжоб вилояти, пойтахт Исломобод ва Озод Кашмир ҳудуди, Ҳиндистоннинг Панжоб штати, Чандигарҳ иттифоқ ҳудуди, Ҳарияна, Ҳимачал Прадеш, Жамму штатларининг ва Деҳлининг маълик қисмини ўз ичига олади. Илк мусулмонлар даврида Панжоб сўзи пайдо бўлган ва Бобурийлар даврида оммавийлашган.Жҳилам, Чиноб, Рави, Сатлеж ва Биас дарёларининг ҳаммаси Ҳинд дарёсига келиб қўшилади. Панжоб Эронийлар, греклар, кушонийлар, ғазнавийлар, темурийлар, бобурийлар, афғонлар ва инглизлар тасарруфида бўлган. Ислом, сикҳизм ва ҳиндуизм ва бошқа динлар мавжуд. Эр.ав. 326 й. Панжобга Искандар Зулқарнайн бостириб кирган. Эр.ав. 305 й. Панжоб Маурийлар империяси таркибига киритилган. 711 й. ўн саккиз ёшли Султон Муҳаммад бин Қосим Тоифий бошчилигадаги араблар рожа Даҳурни мағлуб этиб Панжобни эгаллайди ва ислом дини кириб келади. Шундан сўнг Панжобда фақат мусулмонлар ҳукмронлиги бошланада ва тахминан минг йил давом этади.1758 й. Панжоб маратҳлар қўлига ўтади. Аммо Аҳмадоҳ Абдолий томонидан қувиб чиқарилади. 18 а. ўрталарига келиб Сикҳлар давлати пайдо бўлиши ва инглизларнинг суқилиб кириши оқибатида Панжоб 36 қисмга бўлиниб кетади. 1857 й. сипоҳийлар қўзғолонидан сўнг Панжобнинг асосий қисми Ост Индия компанияси бошқаруви остига ўтади. 1947 й. Ҳиндистон озодликка эришагнидан сўнг Буюк Британия таъсири остида Покистон ажралиб чиқади ва Панжоб ҳам иккига бўлинади. Покистондаги Пандоб вилояти маркази сифатида Лоҳур, Ҳиндистондаги Панжоб бош шаҳри сифатида Чандигарҳ танланган. Ҳиндистон Панжобида Амртисар, Чандигарҳ, Лудиана, Фаридобод ва Жаландҳар, Покистон Панжобидаги Лоҳур, Мўлтон, Файсалобод, Равалпинди, Исломобод каби шаҳарларда миллиондан кўп аҳоли яшайди. Панжоб аҳолисиснинг этник таркибини мўғул, туркман, араб, ўзбек, форс ва сикҳлар ташкил қилади.


         Бобур Кобулда ўз давлатига асос солганидан сўнг бир йил ўтар –ўтмас Ҳиндистонга юриш қилади ва мулаймон тоғлари этаги бўйлаб Мўлтонгача боради. Бҳира, Хушоб, Чиноб, Чиниват каби вилоятларни ўз тасарруфи доирасига олади.  Панжоб ҳокими Давлатхон унга элчи жўнатиб дипломатик алоқа ўрнатади ва биргаликда Деҳлига юриш қилишни таклиф этади. Аммо кейинроқ Бобурга қарши иш юрита бошлайди. 1525 й. декабрида Бобур Панжобни ўз давлати таркибига қўшиб олади. “Б.” Панжобдаги жуда кўп шаҳар ва қишлоқлар, дарё, ўрмон ва тоғлар, қуш ва ҳайвонлар таърифи келтириб ўтилган.


Б.Й.


 

Бобур тўпчиси

"Бобурнома" да тарихий шахслар
Шеърият ва адабиёт

МУСТАФО РУМИЙ – Бобур хизматидаги ҳарбий тўпчи. Тахминан 1520-25 йй оралиғида Кобулга келган. Панипат жангида ғулнинг чап тарафидан туриб жанг қилган. Бобур унинг аробалар устидан туриб яхши зарбзанлар отганини таъкидлаган (“Б.”, 266б, 267а).  Шимолий Ҳиндистон Бобур тасарруфига ўтганидан сўнг Мустафо Румий янги кўринишдаги аравалар ясайди ва Канва жангида унинг бу ихтироси иҳота вазифасини ўтаган. Бу сафар Бобур Мустафо Румийни буронғорда, Ҳумоюннинг олдида жангга киради ва ғалабага улкан ҳисса қўшган. Бобур уни “нодир ул асри” деб мақтаган (“Фатҳ” фармони). Гҳагра жангида у дарёнинг бошқа қирғоғида туриб, мислсиз артеллерия санъатини ишга солади.


Б.Й.      

Мулло Ҳусайн

"Бобурнома" да тарихий шахслар
Шеърият ва адабиёт

МУЛЛО ҲУСАЙН – Бобур хизматидаги беклардан бири. Канва жанги олдидан Рона Сангонинг беш мингга яқин илғор қўшини Бобурнинг бир ярим минг сонли қоровулликда турган қўшинига ҳужум қилади. Б ухабарни эшитган Бобур бир неча бўлинмани ёрдамга жўнатган ва улар орасида Мулло Ҳусайн ҳам бўлган (“Б.”, 310б).


Б.Й.

Шоҳжаҳон

Буюк Бобурийлар тарихи
Илм-фан

ШОҲЖАҲОН, АБУЛ МУЗАФФАР ШАҲОБИДДИН ХУРРАМ, СОҲИБҚИРОНИ СОНИЙ (1592.01.05.-1666.01.22.) – Буюк бобурийлар давлатининг бешинчи ҳукмдори (1628-58). Отаси Жаҳонгир. Онаси Марварлик ражпут маликаси Манмати (Билқуис Макони).  Шаҳзода Хуррам оилада учинчи ўғил бўлсада, бобоси Акбарнинг энг севимли 



набираси бўлиб, ёшлигидан ҳарбий соҳага иқтидорли шахс бўлиб тарбия топган. У олти кунлик чақалоқлигида Акбар уни биринчи хотини Руқия Султон бегим тарбиясига топширган. Отаси Жаҳонигир тахтга ўтирганидан сўнг шаҳзода Хуррамни Ҳиндистондаги энг саркаш ва исёнли жойларга ҳарбий юришга тайин қилган. Жангари ражпут рожалари, тоғлик Кангри қалъаси ҳам Хуррамнинг кучли ҳужумларига дош беролмай бобурийлар давлатига қўшиб олинган. Декандаги ҳарбий зафарлари учун Хуррамга подшоҳ томонидан Шоҳжаҳон нисбаси берилган. Унинг ғалабалари ва шижоатини улуғ саркарда Амир Темурга қиёслаб Соҳибқирони Соний унвони билан ҳам аташган.


Шоҳжаҳон 1612 й. малика Нуржаҳоннинг жияни Аржумандбонуга уйланган. Келинининг гўзаллигини кўрган Жаҳонгир уни Мумтоз Маҳал (Сарой кўрки) хитобини берган. Кейинчалик Тож Маҳал номи билан шуҳрат қозонган Аржуманбону Шоҳжаҳоннинг учинчи хотини бўлсада, энг севимли маликага айланган ва ҳамиша эрини ҳарбий сафарларда ҳамроҳ бўлган. 1622 й. Шоҳжаҳон отаси ва малика Нуржаҳонга қарши исён кўтаради. Маҳобатхон бошлиқ подшоҳ армияси бутун Ҳиндистон бўйлаб шаҳзодани таъқиб қилади. Ана шундай оғир кунларда ҳам Аржумандбону эри билан бирга Ражпутананинг иссиқ чўллари, Декандаги улкан тоғли довонлар, Бенгалиянинг ўрмон ва чакалакзорларида жон сақлаган.     Ўн тўққиз йиллик турмуши давомида ўн тўртта фарзанд туққан. Охирги фарзандини туғиш чоғида малика ҳаётдан кўз юмган. Шоҳжаҳон унинг хотираси учун Агра шаҳрида дунёда тенгсиз мақбара қурдирган.


1605 й. охирида Жаҳонгир вафот этгач, шаҳзода Шаҳриёр  Лоҳурда ўзини подшоҳ деб эълон қилган. Аградаги саройда Хусравнинг ўғли Доварбахш тахтга ўтиради. Бу пайтда Деканда бўлган Шоҳжаҳон уч ойдан сўнг Аграга етиб келади ва тахтни эгаллаган. Шоҳжаҳон давлтани бошқариш тизими ва пул ислоҳатлари ўтказган. Чет мамлакатлар билан дипломатик ва савдо муносабатларини ривожлантирган. 1631 й. ҳаддидан ошган Португалларни Бенгал соҳилидан қувиб чиқарган. 


Шоҳжаҳон ҳукмронлик йиллари бобурийлар тарихида олтин давр саналади. У мамлакатнинг турли бурчакларида йирик меъморий обидалар ва боғлар қурдирган. Аградаги Тож Маҳал мақбараси, Деҳлидаги Қизил қалъа ва Жомъе Масжид, Лоҳур ва Тҳаттадаги йирик масжидлар, Товус тахт, Кашмир ва Лоҳурдаги Шалимар боғлари шулар жумласидандир. Шоҳжаҳон буюк боғбон сифатида ҳам тарихда ўрин қолдирган. Бобур бошлаб берган боғдорчилик санъатини янада


 кенг ёйган. Биргина Кашмир субасида 777 та боғ бунёд эттирган. Шоир ва рассомларга ҳомийлик қилган. “Бобурнома” ва Бобурнинг бошқа асраларини қайта-қайта ўқишни ёқтирган. Бобурнинг “Ҳиндистон девони” охирги саҳифасига ўз муҳрини қўйиб ундаги рубоийнинг Бобур қўли билан ёзилганинни тасдиқлаган қўлёзма сақланиб қолган.


1658 й. қаттиқ касалликка чалинган Шоҳжаҳон ўзи учун Жамна дарёсининг ўнг қирғоғида қора мармардан мақбара қуришни тайинлаган. Отаси вафот этмасдан туриб унинг ўғиллари ўртасида тахт талашиш бошланади ва бу курашда Аурангзеб ғолиб чиқади. Гарчи Шоҳжаҳон тузалиб кетсада, Аурангзеб уни тахтдан ағдариб Аградаги Қизил Қалъага қамайди. То умрининг охиригача қизи малика Жаҳоноро бегим унинг хизматини бажарган. Барча ҳуқуқлардан марҳум этилган Шоҳжаҳон фақат дарча орқали Тож Маҳал мақбарасига қараш имконига эга бўлган. Собиқ подшоҳ вафоти эртасига Тож Маҳал мақбарасида марҳума хотини ёнига дафн қилинган.


Б.Й.                

Бобурий ҳофиз

Бобуршунослик
Шеърият ва адабиёт

ТЎХТАСИНОВ Маъмуржон Салимжонович (1955.11.18-Фарғона вилояти, Олтиариқ тумани – 2012.25.06) – Ўзбекистон Халқ артиси (2000). Қўқон автомобиль йўллари техникуми (1978) ва Тошкент Давлат Маданият инст.ни (1986) тамомлаган. 1978-80 йй ҳарбий хизматни ўтаган. 1998 й. Халқаро Бобур мукофоти соврини берилган.


А. Ҳ.

Сесор

"Бобурнома"да мевалар таърифи

CECOR. “Б.” нинг Ҳиндистон ҳайвонлари ҳақида берилган маълумотлари орасида тилга олинган сув ҳайвони (281б). Бобур бу жониворнинг Ҳиндистондаги барча дарёларда учраши, шакли калтакесакка ўхшаши, йўғонлиги қўйча бўлишини таъкидлаган. “Б.” Инглизча таржимасида “сиёҳ сар”, яъни қора бош деб таржима қилинган. Русча таржимада “сипсар” шаклда берилган. Ҳиндча таржимада “сусмар”, “сусияр” деб ёзилган.


Б.Й.

Ҳисори Феруза

"Бобурнома" да географик жой номлари
Илм-фан

ҲИСОРИ ФЕРУЗА – Панжобда, Деҳлидан 160 км шимоли-ғарб томонда жойлашган шаҳар. Бобур Ҳумоюнни Ҳисори Ферузани эгаллашга тайин қилган ва 1526 й. 26 февраль куни бўлган тўқнашувда ҳумоюн ғалаба қозонган. Бобур Ҳисори Ферузани Ҳумоюнга жулду қилиб берган (“Б.”, 263а). “Б.” да Ҳисори Феруза саркоридан тушадиган даромад 13 075174 танга экани қайд қилинган (292а). Кейинчалик Ҳисори Феруза Бобурий подшоҳзодалар ўртасида катта аҳамиятга эга бўлган. Айнан Ҳисори Ферузага ҳоким бўлган ҳар бир Бобурийзода келажакда бошига тож кийган, Акбар, Жаҳонгир, Шоҳжаҳон ва Аурангзеб.


Б.Й.  


 

Дҳолпур

"Бобурнома" да географик жой номлари
Илм-фан

ДЎЛПУР, Дҳолпур, Даулпур (धौलपुर) – Ражастан штатида жойлашган тарихий шаҳар. Аҳолиси 126,142 (2011й.). 700 й. рожа Дҳолан томонидан асос солинган. 1050 й. шаҳар деворлари қайта таъмирланган. 1194 й. Ғурийлар давлати, 1502 й. Лўдийлар салтанати тасарруфига кирган. Панипат жангидан сўнг Лўдийлар ҳукмронлигига барҳам берилгач, Дўлпур ҳокими Муҳаммад Зайтун ўзини мустақил султон деб эълон қилади. Бобур Дўлпурни Жунайид барлосга иноят қилиб, шаҳарни зўрлаб олишни тайинлайди (“Б.”, 299а). Буни эшитган Муҳаммад Зайтун қўрққанидан таслим бўлиб Бобур ҳузурига келган. Бобур Дшлпурни холиса деб эълон қилган (“Б.”, 305а). Бобур Дўлпурда боғ-роғлар яратиб обод масканга айлантирган. Олур Мирзо вафотидан сўнг ҳарам аҳлининг кўнглини кўтариш мақсадида Бобур барча маликаларни Дўлпур сайрига олиб борган (“Ҳ.”, 16а). Бобурийлар давлатида холиса саналган Дўлпур муҳим аҳамият касб этган.


Б.Й.  

Ужжайн рожаси

"Бобурнома" да тарихий шахслар
Шеърият ва адабиёт

БИКРОМАЖИТ,  Викрамадитья (санскртича: विक्रमादित्य) – милоддан аввалги 1 асрда Ужжайнда ҳукмронлик қилган ҳинд рожаси. Парамара династиясидан рожа Гандҳарвасенанинг иккинчи ўғли бўлган. Бикрамадитья доно, оқил ҳукмдор сифатида ном қолдирган. Ужжайн ва Дҳар шаҳарларида расадхона қурдирган. Бобур Самарқанддаги Улуғбек қурдирган расадхонани таърифлар экан Бикромажит қурдирган расадхоналар бир минг тўрт юз саксон йил илгари бунёд этилганини қайд қилган (“Б.”, 46б).


Б.Й.