топик, блог, фотосет ёки йўналтиргич яратиш

тарих:

Тарихдан садо бергувчи обод гўшалар!

Mansur Yunus
Шеърият ва адабиёт
2016 йил 21 апрел куни Ўзбекистон “Миллий тикланиш” демократик партияси Тошкент шаҳар Бектемир туман кенгаши ва Ўзбекистон “Миллий тикланиш” демократик партияси Тошкент шаҳар Яшнобод туман кенгаши, “Ёшлар қаноти” билан ҳамкорликда Қўйлиқ Ота мақбарасида «Юртим тарихини ўрганаман» шиори остида«Тарихдан садо бергувчи обод гўшалар!» ёшлар акцияси бўлиб ўтди.

Талабаларда миллий ғурур ва миллий ифтихор туйғусини шакллантириш омиллари.

БухМТИ
Илм-фан
Шодиев Ж.Ж. Бухоро Муҳандислик-технология институти “Тарих” кафедраси ўқитувчиси.
Дурдиев Ж.Ж. БМТИ институти “Кимёвий технология” факултети, II босқич талабаси.

Тарих ҳақиқати шуни кўрсатадики, томирида миллий ғурур, Ватан ишқи жўш урган одамгина бук ишларга қодир бўлади. Биз шундай маънавий муҳит яратишимиз керакки, юртимизнинг ҳар бир бурчагида, барча шаҳар ва қишлоқларимиз қиёфасида Ватандан фахрланиш ҳисси кўзимизни, қалбимизни яшнатиб турсин.
Ҳозирги даврда келажак авлоднинг истиқлол сари ишонч билан боришида ва уни мустаҳкамлашда авваламбор, уларнинг маънавиятини шакллантириш кечиктириб бўлмас вазифалардан бири бўлиб ҳисобланади.

Тўти Юсупова ҳақида ҳужжатли фильм

Қариси бор уйнинг -париси бор


Тошкентдаги Республика киночилар уйида 17 декабрь, чоршанба куни “Ўзбеккино” буюртмаси билан “Замон ва тақдирлар” рукнида “Санъат-маъно” студиясида тасвирга олинган “Тўти Юсупова” ҳужжатли фильмининг премьераси ва Ўзбекистон халқ артисти Тўти Юсупованинг ижодий кечаси бўлиб ўтди.


“Ўзбеккино” миллий агентлиги матбуот хизмати хабар беришича, тадбирда таниқли кино арбоблари, кино ва театр артистлари, Ўзбекистон Хотин-қизлар қўмитаси вакиллари сўзга чиқиб, Тўти Юсупованинг кино ва театр санъатига қўшган ҳиссаси тўғрисида илиқ фикрлар билдиришган.


Шундан сўнг актрисанинг ҳаёт йўли ва ижодига бағишланган “Тўти Юсупова” ҳужжатли фильми намойиш этилди. Унинг монологи сифатида ишланган ушбу фильмни йиғилганлар яхши кутиб олди.


Қайд этишларича, ҳужжатли фильм Ойбек Алиев режиссёрлигида суратга олинган. Сценарийга ҳам Алиев муаллифлик қилган бўлиб, суратга олиш ишларини оператор Игорь Блидарёв амалга оширган.


МАНБА


 


Шоҳ ва шоир

Toshkent islom universiteti
Илм-фан

 


  “Бобомиз Заҳириддин Муҳаммад Бобур номи билан ҳар қанча фаҳрлансак арзийди. Ўзбек халқининг довруғини дунёга таратган буюк аждодларимиздан бири ўлароқ, ул зот бизни ўтмиш тарихимизни қадрлашга, келажакка буюк ишонч билан қарашга ўргатади”


Ислом Каримов


 


   Ватанимиз тарихига назар солар эканмиз, унинг зарварақларига жило бахш этиб турган бир қанча олим-у уламолар, шоҳ-у шоирлар, етук инсонларнинг ибратли ҳаётларига гувоҳ бўламиз. Уларнинг умрлари биз ёшлар учун қимматли ўгит ва беназир намуна бўлиб хизмат қилади.


 


 


 



Бобур юртида байрам

Бобуршунослик
Шеърият ва адабиёт

Бугун улуғ ўзбек шоири, мутафаккир ва давлат арбоби Заҳириддин Муҳаммад Бобур туғилган кун.


Шу муносабат билан аллома таваллудининг 532 йиллиги муносабати билан унинг она шаҳри Андижонда илмий анжуман ўтказилади. Бу анжуманда иштирок этиш учун Европа, Осиё ва Африка қитъалари, ҳамда Ўбекистоннинг турли бурчакларидан бобуршунос олимлар, адиб ва шоирлар, умуман олганда Бобур ихлосмандлари Анджионга етиб келишган.  

Бобур ва Боливар

Бобуршунослик
Шеърият ва адабиёт

 


         Йирик тарихий шахслар, уларнинг фаолияти ва ҳаёти баъзан жуда ўхшаш бўлади. Ўзбек халқининг атоқли фарзанди Заҳириддин Муҳаммад Бобур ва Лотин Америкасининг давлат арбоби Симон Боливар ҳаёти бир-бирларига жуда ўхшаш ва такрор жиҳатларга эга.


Бобур 1483 йили таваллуд топган. Боливар эса 1783 йили, улар дунёга келишлари орасидаги фарқ роппа-роса уч юз йил. Уларнинг ҳар иккаласи ҳам отадан эрта етим қолишган ва ҳаёт мактабида тарбия топишган.


Бобур 1510 йили Ҳисорда шайбоний султонларга қарши фаолияти билан Самарқандни эгаллаб тарихда из қолдирган бўлса, Боливар 1810 йили Каракасдаги инқилобдаги фаол иштироки билан ном қолдирган. Орадаги фарқ яна уч юз йил.


Самарқандни эгаллаган Бобур 1512 йили сафавийлар лашкарбошиси Нажми Соний хатоси сабаб Ғиждувон жангида мағлуб бўлиб, Кобулга чекинади. Орадан уч юз йил ўтиб Боливар сафдоши Франсиско Миранде хатоси сабаб мағлубиятга учраб Янги Гренада томон чекинади.


1519 йили Бобур Сват ва Бажаур (ҳозирги Покистон шимолида) вилоятларини ўз тасарруфига киритгач, Бобур давлати қудратли давлатлар сифатида, Мовароуннаҳр, Ҳинд, Хуросан ва Ироқ ҳукмдорлари тарафидан тан олинади. 1819 йили Боливар испанларни мағлуб этганидан сўнг Боливар давлати республика сифатида тан олинади. Орадаги фарқ уч юз йил.


         1524 йили Бобур Сиялкот ва Лоҳурни лўдийлар ҳукмронлигидан озод қилади. 1824 йили Боливар Перуни испанлардан озод қилади. Орадаги фарқ уч юз йил.


         1526 йили Деҳли султонини мағлуб этган Бобур Буюк бобурийлар  империя (ҳозирги Афғонистон, Покистон ва Ҳиндистонни бирлаштириб) асосчисига айланади. 1826 йили Колумбия таркибига Қуйи Гренада ва Кито (ҳозирги Эквадор) ҳудудини бирлаштирган Боливар Буюк Колумбия президентига айланади. Орадаги фарқ яна уч юз йил.


         Бобур ҳамиша подшоҳликдан воз кечиб оддий ҳаёт кечиришни орзу қилган ва 1530 йил ўлимидан тўрт кун олдин шаҳзода Ҳумоюнга тахтни топширган. 1830 йили Боливар ҳам ўз ихтиёри билан президентликдан воз кечган. Бобур 1530 йил декабрь ойи ҳаётдан кўз юмган. Боливар 1830 йил декабрь ойида вафот этган. Уларнинг ҳар иккаласи ҳам 47 йил умр кўрган. Орадаги фарқ уч юз йил.


Бобур вафотидан сўнг Аграда дафн этилган ва кейинчалик унинг ҳокини  Кобулга олиб келиб қайта дафн этилган. Колумбияда дафн этилган Боливар ҳоки икки йилдан сўнг Каракасга олиб келиб қайта кўмилган. Бу ерда ҳам уларнинг тақдири ўхшаш.


Ботирали ЙЎЛДОШЕВ,


шарқшунос  

Заҳириддин Муҳаммад Бобур энциклопедияси

Бобуршунослик
Шеърият ва адабиёт

 


Яқинда “Sharq” нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси бош таҳририяти томонидан Заҳириддин Муҳаммад Бобур энциклопедияси чоп этилди.


Энциклопедиянинг биринчи саҳифасида юртбошимизнинг “Бобомиз Заҳириддин Муҳаммад Бобур номи билан ҳар қанча фахрлансак арзийди. Ўзбек халқининг довруғини дунёга таратган буюк аждодларимиздан бири ўлароқ, ул зот бизни ўтмиш тарихимизни қадрлашга, келажакка буюк ишонч билан қарашга ўргатади...”, деган пурмаъно сўзлари келтирилган.


Бобур дастхати

Бобуршунослик
Шеърият ва адабиёт

Атоқли ўзбек шоири Заҳириддин Муҳаммад Бобур (1483-1530) жаҳон классик адабиётида ўзига хос мавқега эга адиблардан саналади. Андижон адабий муҳитида тарбия топган Бобур тақдир тақозаси билан ўзга юртларга кетишга мажбур бўлади. Айнан шу сабабдандир, Ҳинд диёрида битилган Бобур шеърларида она ватан ва юрт соғинчи мавзуси етакчи ўрин эгаллайди:


Кўпдан бериким, ёру-диёрим йўқтур,


Бир лаҳза-ю, бир нафас қарорим йўқтур.


Келдим бу сори ўз ихтиёрим бирла,


Лекин борурда ихтиёрим йўқтур.


Беш юз йил илгари ёзилган бу оташин сатрларда Бобур Ҳинд сориға ўз ихтиёри билан келгани, энди эса ўзи асос солган улкан империяни ташлаб кетолмаслиги таъкидлайди. Улуғ мутафаккир шоир Навоий билан хат ёзишган ва ул зотга ҳавас қилган Бобур илк ғазалини ўн тўққиз ёшида Самарқандда ёзган бўлса, орадан йигирма беш йил ўтиб бошидан не савдоларни ўтказган буюк подшоҳ Ҳиндистонда яратган асарларини алоҳида китоб қилган.


Миллий мафкуранинг тарихий фалсафий илдизлари

Samarqand davlat arxitektura qurilish instituti
Илм-фан

Ўзбекистон ўзининг миллий мустақиллигига эга бўлган экан, ўз халқининг асрлар оша орзу- умидлари, мақсадларини, мустақиллик учун ижтимоий-иқтисодий, сиёсий эркинлигини  қўлга киритишга муваффақ бўлди, ўзининг миллий  истиқлол мафкурасига эга бўлишга тўла имконият яратилди. Ўзбекистон миллий  истиқлолга эришишига, иқтисодий фаровонликни таъминлашга, ижтимоий    сиёсий тараққиётга, маънавий равнақ топиш учун ўзига хос йўлни танлаб олди. Ўлкамизда инсоният турмуш тарзининг замонавий шарт-   шароитларини яратишга йўл очилди.Ҳақиқий рақобат шаклланиб, бозор иқтисодиётига ўтишнинг йўлларидан бормоқда, аҳолининг ижтимоий ҳимоялашнинг мураккаб услубларидан фойдаланмоқда, сиёсий бошқаришнинг ўзига хос тизимини яратишга ҳаракат қилмоқда. Республикамизда тенглик, осойишталик, ўзаро ишонч тўйғуларини самарали фойдаланишга ва бу жараёнларга монанд маънавият яратилишига дадил қадамлар қўйилмоқда. Шу асосда ўз характерли хусусиятга мувофиқ яхлит асосга, ягона мақсадга, таркибий қисмига ва унинг асосий йўналишларини ҳаётга тадбиқ этиш имкониятларига аста  секин эга бўлмоқда.


Миллий озодлик курашлари ва Амир Темур

Тошкент кимё-технология институти

Маьлумки, тарих фани миллий ўзликни англаш воситасидир. У халқ маьнавиятининг асоси бўлиб қадимдан  миллий урф-одатларимиз, сиёсий, иқтисодий ва маьнавий қадриятларимиз сайқал топгандир. Ҳар бир шахс ўзининг келиб чиқиши ва миллий қадриятларини билиши лозимдир.


 


Президентимиз И.А.Каримов «Тарихий хотирасиз келажак йўқ» асарида ҳам  «Ўзликни англаш тарихни билишдан бошланади.… Маънавиятини тиклаши, туғилиб ўсган юртида ўзини бошқалардан кам  сезмай, бошини  баланд  кўтариб юриши учун инсонга, албатта тарихий хотира керак.… Тарихий  хотираси бор инсон- иродали инсон… жамиятнинг ҳар бир аъзоси ўз  ўтмишини яхши билса, бундай одамларни йўлдан уриш, ҳар-хил ақидалар таъсирига олиш мумкин эмас. тарих сабоқлари инсонни  хушёрликка ўргатади, иродасини мустаҳкамлайди.… Инсон учун тарихдан жудо бўлиш-ҳаётдан жудо бўлиш демакдир »1 дея алоҳида таькидлаб ўтган. Шундай экан миллий тарихимизни чуқур ва атрофлича ўрганиш давр талабидир. Айниқса мустақилликка эришиш йўлидаги озодлик курашлари тарихини ёшлар онгига сингдириш муҳим масаладир.    



Ажабтовур тарихий далиллар

Qiziqarli faktlar!
Жамият


Швециялик бир одам  кимошди савдосидан жуда қимматбаҳо нархга француз саркардаси Наполеон Бонапартнинг шахматини сотиб олди. Кунлардан бир куни  у шахмат доналаридан бирининг буралиб очилиш сирини билиб олди.  Дона ичидан эса  қочиш режаси ёзилган мактуб чиқади. Маълум бўлишича, 1816  йили императорнинг дўстларидан бири Наполеон сургун қилинган вақтда Муқаддас Елена оролига шахмат юборади. Афсуски, император  шахмат донасидаги сирни фахмламай, қочиш режасини билолмай  қолган.


“БОБУРНОМА”НИНГ ЁЗИЛИШ САНАСИ

"Бобурнома" нусхалари ва нашрлари

 


        “Бобурнома”нинг “Юлдузча” нашриётида янгидан чоп этилиши[2] бугунги маданий ҳаётимиздаги қувончли воқеалардан бири бўлди. Шу муносабат билан фикримизга баъзи бир мулоҳазалар ҳам келди. Зеро, бу антиқа асар юзасидан айтиладиган фикрлар ҳали жуда кўп, амалга ошириладиган атрофлича, чуқур илмий тадқиқотлар эндигина бошланаяпти. Нашр сўзбошисида унинг тайёрловчиси марҳум Порсо Шамсиев “Бобурнома”ни келажакда илмий изоҳлар билан таъминлаб, чоп этишни таъкидлаганлар. Бироқ, ҳозирча бундай нашр юзага чиқмади. Шунинг учун ҳам кўп масалалар қатори ҳанузгача “Бобурнома”нинг тартиб берилган вақти ҳам турлича талқин этилиб келинаяпти. (Тўғри, Сабоҳат Азимжонова “Гулистон” ойномасининг 1990 йил 8-сонида асарнинг 1526 – 1529 йиллар орасида тартиб берилганини айтган эди.)


        “Бобурнома”нинг бизгача етиб келган қўлёзма нусхалари ўзбекча ва форсча вариантлари (яъни излаб топишга муваффақ бўлингани)да 16 йиллик воқеаларнинг мавжуд эмаслиги ҳам турлича қарашларга сабаб бўлди. Аммо “Бобурнома”ни мутолаа қилиш жараёнида масалага илмий ёндашиб, мантиқ юзасидан хулоса чиқарилса, мазкур муаммолар ҳам ўз-ўзидан ойдинлашиб қолади. Бобур Мирзо асарни шундай услубда ёзган (ёки шундай ёзишга тўғри келгандир)ки, унинг илк саҳифаларидан кейинги давр воқеаларига, охирги бобларидан эса олдин зикр этилган воқеаларга тааллуқли маълумотларни билиб олиш мумкин бўлади. Шу сабабли “Бобурнома” тартиб берилиш санаси ва асар тўла ёки тўла эмаслигини ойдинлаштиришда ҳам Бобурнинг ўзига мурожаат қилинса, панд емаймиз.


        “Бобурнома”дан маълумки, 1528 йил ноябридан то 1529 йилнинг 1-февралигача ўзбек элчилари Ограда Бобур ҳузурида турадилар. Улар орасида Хўжа Калон Хўжа Яҳё набираси ҳам бор эди. Бобур жуда ҳурмат қилган бу Хўжа ҳам ўша куни шайбонийлар элчилари билан Мовароуннаҳрга қайтади. Шундан бир ой кейин, аниқроғи, 1529 йил 4-мартида эса Бобур ёзади: “Шаҳракбекким, Моҳим қошидин Гангга аввал келган юрт (Дугдуний)га келиб эди, рухсат берилди. Хўжа Калон Хўжа Яҳё набираси мендин битийтурғон “Вақое”ни тилайдур эди, истиктоб қилдуриб эрдим, Шаҳракдан юборилди.”


     Бобуршунос С. Азимжонова Бобурнинг Ҳиндистон девони ҳақида гапирар экан унинг 1528 йил 28-декабрда тартиб берилган санасини бобур ёзуви бўйича кўрсатиб ўтади. Бобур шу сана рақам қилинган жойда ўз қўли билан қуйидагиларни ҳам ёзган экан: “Ҳиндистон жониб азимат қилғоли айтилган ашъор бу эрдиким, таҳрир қилдим, кечғон вақое улдур, тақрир қилибтурман, нечукким бу авроқда мастур, ул ижрода мазкур.” Яна “Бобурнома”га мурожаат қилсак “Ҳинтқа келгали айтқон ашъор”нинг Бобур томонидан 1529 йил 1 – 5-февралида Кобул, Бадахшондаги Ҳумоюн, Хўжа Калонбек ва Комрон учун юборганлигини билиб оламиз.


      “Бобурнома”нинг 1499 йилдан то 1528 йил сентябригача воқеалари ҳикоясида 1528 йил 7-октябрь кунигача воқеалар тилга олиниш ҳолатини кузатамиз. Шунингдек, Бобур дастлабки даврлар воқеалари ичидаёқ Ҳиндистонга келгачгина лафзига ўрнашиши мумкин бўлган “паргана” сўзини қўллайди. Ҳали Афғонистонда юрган кезлари кўрган ўсимлик ва ҳайвонот олами ҳақида сўз юритмоқчи бўлган (1519 йил воқеалари)да эса, улар ҳақида Ҳиндистон ўсимликлари ва қушлари тавсифи (1526 йил воқеалари)да батафсил тўхталажагини уқтиради.


       “Бобурнома”даги яна иккита лавҳани эслаш лозим кўринадики, булар асар тўлиқ шаклида бунёдга келгани масаласига аниқлик киритишда далил вазифасини ўтайди.


       Бобур 1519 йил августида ўғли Комроннинг тоғаси Султон Али Мирзонинг Қашғардан Кобулга келганини айтиб, унинг кетган йилини эса олдинги йил воқеаларида ёзган эдим, дейди. Аммо айни ўша йил воқеалари китобда мавжуд эмас. Бобур ўша йили “Чоргоҳ”га куй басталайди ва ўзининг мусиқадаги фаолияти тўғрисида ўрни билан бафуржа гапиришга ваъда беради. Ишончимимз комил, Бобур бу ваъдасига вафо қилган – мусиқа соҳасини бирор йил воқеаларида ёритган. Бироқ, афсуски, бу масалалар ҳозир китобда йўқ бўлган кейинги 1520 – 1526 йиллар воқеалари ичида инъикос этган. Яна бир қанча далиллар борки, уларни ҳам назарда тутиб, сўзимизни хулосалайдиган бўлсак, “Вақое” – “Бобурнома”, асосан, 1528 йил октябрь – декабрь ойларида тартиб берилган. Асар илгари қайд этилган кундаликлар, улар йўқ жойида эса Бобурнинг кучли хотираси суяниб ҳамда пухта режалаштирилган асосда бир нафасда ёзилган. “Бобурнома”да барча йиллар тўлиқ мавжуд бўлган, Асар тугалланиб-тугалланмай Ўрта Осиё, аниқроғи, Самарқанд шаҳрига етиб келган.


 ( “Туркистон”, 1991 йил 26 февраль.)   


/>

[1] Мақола рўзномада “Бобурнома” тартиб берилган сана” номи остида чоп этилган. 



[2] Заҳириддин Муҳамад Бобур. Бобурнома. Нашрга тайёрловчи: Порсо Шамсиев. “Юлдузча” нашриёти, 1989.  


Муаллиф йирик таржимон ва бобуршунос Исмоил Бекжонов. 



Ўзбекистон тарихи фанини ўқитишда музей ашёларидан фойдаланиш

Блог им. lalixon

 


Илмий раҳбар: М.Ҳасанова


Талаба: Ҳ.Абдумаликова


 


Истиқлол йилларида Ўзбекистонда маънавий омилларга алоҳида эътибор берилмоқда. Таъкидлаш лозимки, маънавият жамиятни янгилайди, кишилар онгида яхшилик, эзгуликни қарор топтиради. “Маънавият деб таъкидлайди И.А.Каримов, — инсонни руҳан покланиш, қалбан улғайишга чорлайдиган, одамнинг ички дунёси, иродасини бақувват, иймон-эътиқодини бутун қиладиган, виждонини уйғотадиган беқиёс куч, унинг барча қарашларининг мезонидир”. Ана шундай қудратга эга бўлган маънавиятни тиклаш, ривожлантиришда, уни ёшлар ижтимоий онгига сингдиришда музейларнинг роли ва ўрни беқиёсдир.


 


Музей тарихий, моддий ва маънавий ёдгорликларни  тўплаш сақлаш, ўрганиш  ва ташвиқ  қилиш ишларини амалга оширувчи илмий-маьрифий маскан бўлиб, ўзининг экспозиция ва кўргазмалари воситасида ташвиқот ва тарбиявий ишларни бажаради.


 


Музейлар ёш авлод онгини ўстирадиган, тафаккурини ўзгартирадиган ва теранлаштирадиган, руҳиятини юксалтирадиган, дунёқарашини кенгайтирадиган қудратли тарбия масканлари бўлиб, уларнинг миллий тарбия жараёнидаги ўрни ва роли беқиёсдир.



Даввонийнинг “Шарҳ ал-ақоид ал-Аздия ” асари ва унга ёзилган шарҳлар

Toshkent islom universiteti
Илм-фан

  Аздуддин Абдураҳмон ибн Аҳмад ал-Ийжий(в. 1355-й. )нинг машҳур рисолаларидан бири “Ақоид ал-Аздия”-дир. Бу рисола ашъария таълимоти бўйича ёзилган ва ушбу рисоланинг матни икки варақдан иборат. Ушбу “Ақоид ал-Аздия”га кўплаб олимлар шарҳ ва ҳошиялар ёзишган:


  1. Али ибн Муҳаммад ибн Али ал-Журжоний(1340-1413), у Шерозда яшаб ижод этган ва кўплаб китоб ҳамда ҳошиялар ёзган. Аздуддиннинг “Ақоид ал-Аздия” номли китобига ҳам “Шарҳ ал-ақоид ал-Аздия” номли шарҳ ёзган[1];

  2. Али ибн Муҳаммад ат-Тусий ал-Батарконий Эълоуддин (в. 1473 й. )дир. Батарконий Самарқандда яшаб, ижод этган ҳанафий олимларидан биридир. Батарконий Аздуддиннинг “Ақоид ал-Аздия” номли китобига “Ҳошия ал-ақоид ал-Аздия” номли ҳошия ёзган[2];     



Чорвадор халқлар маданиятининг умумий хусусиятлари

JizDPI
Илм-фан

Тарихни янгича ёндашув асосида тадқиқ қилишда скифлар қадимиятини ўрганиш ҳам муҳим аҳамият касб этади. Маълумки, Днепр дарёсидан Енисейгача чўзилган улкан дашт ва чўлликларда яшовчи жуда кўплаб халқ ва қабилалар антик давр юнон ва рим манбаларида скифлар номи билан тилга олинади.


            Бу халқлар тарихини ёзиш, Гомер, Эсхил, Аристей каби юнон адиблари томонидан бошланган, лекин скифлар ҳақидаги кенг ва аниқ маълумотларни биринчи бўлиб эрмиздан аввалги V асрда яшаган Геродот беради. Эрамиздан аввалги ва эрамиз бошларида яшаган кўплаб юнон ва римлик тарихчиларнинг асарларида  скифлар турмуш тарзи, урф-одатлари ҳақида маълумотлар берилган. 



“Бобурнома” да Амир Темур сиймоси

"Бобурнома" да тарихий шахслар
Шеърият ва адабиёт

“Бобурнома” да Амир Темур сиймоси


Заҳириддин Муҳаммад Бобур (1483-1530) ўзининг шоҳ асари “Бобурнома” да улуғ бобокалони Амир Темур ва темурийлар тўғрисида жуда кўп нодир маълумотларни ёзиб қолдирган. Бобур аввало ўзининг соҳибқирон авлодидан экани ва насабини отаси вафоти воқеасидан сўнг шундай санаб ўтган: “секкиз юз олтмишда Самарқандта эди. Султон Абусаъид Мирзонинг тўртинчи ўғли эди. Султон Абусаъид Мирзо Султон Муҳаммад Мирзонинг ўғли эди. Султон Муҳаммад Мирзо Мироншоҳ Мирзонинг ўғли эди. Мироншоҳ Мирзо Темурбекнинг учинчи ўғли эди”.



Отаси вафотидан сўнг тож-тахт машмашаларига бош қўшган Бобур Амир Темур салтанати пойтахти Самарқанд учун кураш бошлайди. Нафақат Мовароуннаҳр, балки ер юзининг энг гўзал шаҳарларидан бири саналган Самарқанд Бобурда жуда катта таассурот қолдирган. Бобур Амир Темур бунёд этган олий иморатлар, шаҳар ичи ва атрофидаги чорбоғларни кўриб ҳайратга тушган. “Рубъи маскунда Самарқандча латиф шаҳар камроқдур”, деб таърифлайди ва Амир Темур Самарқандни пойтахт этиб тайинлаганидан сўнг унинг нақадар юксак мавқега эришгани,  қўрғон деворларининг ўта мустаҳкамлигини зикр қилган. Самарқанд аркида бунёд этилган тўрт қаватли Кўксарой, Оҳанин дарвозаси ёнидаги улкан жомъе масжид, мақбара ва мадрасаларни таърифлайди.



Бобур улуғ бобокалонининг она юрти Кеш ҳақида тўхталганида, соҳибқироннинг зоди-буди Кешдан бўлгани учун аввал уни пойтахт қилиш учун кўп саъй-ҳаракатлари қилгани, у ерда ҳам олий иморатлар қурдирганини, жаҳонгир Мирзо ва баъзи авлодари учун мақбара солдирганини, аммо кейинроқ пойтахт учун Самарқандни ихтиёр қилганини ёзади.


Бобур темурийлар салтанати тарихи ва шажараси, тахт учун курашлардаги воқеаларга тўхталар экан, Амир Темур Самарқанд тахтини тўнғич ўғли Жаҳонгир Мирзо (1356-1376)га бергани, аммо тахт ворисининг бевақт ўлими сабаб унинг ўғли, яъни Амир Темурнинг набираси Муҳаммад Султонга васият қилганин ҳам келтириб ўтган. Афсусуки, отаси вафотидан сўннг туғилган Муҳаммад Султон(1376-1404) бобосидан ҳам аввал бу оламни тарк этган. Бу ўринда Бобур темурийзодалар орасидаги тахт учун бошланган можаро сабабларидан бирини келтирмоқда.


Самарқанд ва Андижон тахтидан айрилган ёш Бобур маълум муддат Ўратепанинг Даҳкат деган жойида кун кечиради. Бобур Даҳкат оқсоқолларидан бирининг бир юз ўн бир ёшли онаси билан суҳбатлашгани, бу кекса онахоннинг қариндошларидан бири Амир Темурга черикликка кириб, Ҳиндистонга борганини гапириб бергани Бобурнинг Ҳиндистон ҳақидаги тасаввурларни янада бойитган. Ажаб эмас, айнан ўшанда Бобур қачонлардир Ҳиндистонга боришни аҳд қилган бўлса!


Амир Темур салтанатини сақлаб қолишга жон-жаҳди билан интилган Бобур яқин қариндошларининг ноаҳиллиги ва ноҳамжиҳатлигидан, айниқса, Ҳирот ҳукмдори Султон Ҳусайн Мирзо каби “Темурбек ўрунуға ўлтурғон улуғ подшоҳ” (Бобур ибораси) нинг бепарволигидан Мовароуннаҳрни сақлаб қололмайди. Энди Бобур Амударёдан ўтиб, ҳақли равишда Кобул тахтига даъвогар бўлади. Бобурнинг бобоси Султон Абусаъид Мирзо Кобул тахтини ўғли Умаршайх Мирзо (1456-1494), яъни Бобурнинг отасига берган, аммо кўп ўтмай ўғлини Кобулдан қайтартириб Фарғонага жўнатади. Бунинг сабаби Амир Темурнинг ўз вақтида Фарғона вилоятини иккинчи ўғли Умаршайх Мирзо (1356-1394) га берганини эслаб, буюк соҳибқиронга тақлид қилган. Эътибор қилинг ҳар иккала Умаршайх Мирзо таваллуди ва вафоти орасида роппа-роса юз йил фарқ бор.


Шундай қилиб, Кобулни фатҳ этган Бобур ўзини подшоҳ нисбасини қабул қилади. “Ушбу тарихқача Темурбекнинг авлодини бовужуди салтанат мирзо дерлар эди, ушбу навбат буюрдумким, мени подшоҳ атагайлар”, деб ёзади Бобур ўзи бу ҳақда.



Бобурнинг бу буйруғини ғарб олимларидан бири “ўғлининг келажагига оқ поёндоз тўшади”, деб таърифлаган. Яъниким, кўп ўтмай подшоҳзода Ҳумоюн таваллуд топган эди.


Кобулда мустаҳкам ўрнашиб олган Бобур энди нигоҳини Ҳиндистон томонга қаратади. Бҳира, Хушоб, Чиноб, Чиниват каби вилоятларга юриш қилган Бобур бу жойларни ўз мулки ҳисоблайди. Деҳли султони Иброҳим Лўдийга элчи жўнатиб қадимий туркка тааллуқ жойларни қайтариб беришни талаб қилади. Қониқарли жавоб ололмаган Бобур 1424 йили Лоҳурни ҳам ўз давлати тасарруфига қўшиб олади ва келаси йили охирида Деҳлига юриш қилади. 1526 йили Панипат жангида ғолиб келган Бобур Ҳиндистонни ҳам эгаллайди ва ўз давлати пойтахтини Кобулдан Аграга кўчиради.


Бобур зининг бу ҳарбий юришини тўлиқ баён қилган. Амир Темур Ҳиндистонни фатҳ этганидан сўнг Деҳли ҳукуматини саййидларга топширгани, Султон Алоуддин замонида Лўдийлар тахтни тортиб олгани каби маълумотларни келтирган. Ҳиндистонлик давлат арбоби ва тарихчи К. М. Паниккар “Бобур Деҳли тахтига ҳақли равишда эришгани, негаки унинг томирларида Амир темур қони оқиши” сабаб эканини таъкидлаган.


Юқорида Бобур Самарқандни эгаллаганида Амир темур томонидан барпо этилган боғ-роғлар, олий иморатлар унинг қалбида улкан таассуротлар қолдирганини ёзган эдик. Бобур Кобулни ва Ҳиндистонни фатҳ этганидан сўнг бу ўлкаларда ўнлаб самарқандча чорбоғлар, сарой, кўшк, толор мадраса, масжид ва бошқа иморатлар бунёд эттирган.



Бобур Ҳиндистонда мисли кўрилмаган бунёдкорлик ишларини бошлайди. Амир Темур даврида Самарқандда бир кунда икки юз сангтарош иш қилганини “Зафарнома” да ўқиган Бобур Аграда олти юз саксон киши ва Секри, Баяна, Гвалияр, Дҳолпур ва бошқа шаҳарларда бир кунда тўрт минг тўқсон бир сангтарошни ишга олади.


Хулоса қилиб айтганда,  Бобур ҳар томонлама Амир Темурга ўхшаш ва муносиб бўлишга ҳаракат қилган ва ўз олдига қўйган буюк мақсад – кучли марказийлашган давлат ўрнатишга эришган.


 


Ботирали ЙЎЛДОШЕВ                           


 

Чингиз Айтматов Бобур ҳақида

Бобуршунослик

 


Бобур, Улуғбек каби буюк тарихий шахслар, ҳукмдорлар тўғрисида ҳам замондошларимизга қизиқарли воқеаларни сўзлаб беришимиз мумкин-ку!


 


Шоир, тарихчи, файласуф Бобур подшоҳ Ҳиндистонда Буюк мўғуллар давлатига асос солади. У илгари Ўш, Андижон вилоятининг ҳокими бўлган. Амир Темур каби Бобур ҳам Афғонистонда, Ҳиндистонда буюк ғалабаларни қўлга киритади. Дарвоқе, у ўн бир яшарлик пайтида отасидан айрилади. Унинг кейинги фаолиятлари ноёб истеъдод соҳиби бўлганидан дарак беради.


Ўрта асрларни тадқиқ этган тарихчилар, ёзувчилар Бобур подшоҳнинг жасорати тўғрисида кўпгина китоблар яратганлар. Подшоҳнинг ўзи ёзган “Бобурнома” эса дунёнинг бир неча тилларига таржима қилинган ва ҳозиргача ўзининг тарихий қимматини йўқотган эмас.  

Туркистонда хотин-қизлар маорифи

Блог им. nammti2014

Большевиклар ҳукмронлигининг дастлабки давридан бошлаб хотин-қизлар маорифига асосий эътиборни қаратди. Мазкур мақсадлар йўлида саводсизликни тугатиш мактаблари, маориф билим юртлари, қисқа курслар ташкил этилди. Мазкур курсларда ўқитувчиларининг аксарият қисмини татар-бошқирд муал­лима­лари ташкил этиб, улар томонидан дарслар маҳаллий миллат тилида олиб борилгани сабабли ерли хотин-қизлар учун аввало тушунарли ва қизиқарли бўлган. Маҳаллий миллат билан татар-бошқирд хотин-қизларининг тили, дини ва маданияти муштараклиги большевикларнинг улардан фойдаланишга асос бўлган эди.  Мусулмон секцияси ҳукуматнинг тайзиқларига қарамай, маҳаллий миллат аёлларини 1918 йилнинг кузида очилиши мўлжалланган курсларга тайёрлаш ишларини олиб борган[1].


XIX асрда Марказий Осиёда инглиз-рус рақобати

Блог им. nammti2014

Маълумки, XIX асрга келиб Марказий Осиё мамлакатлари — Бухоро амирлиги, Қўқон ҳамда Хива хонликлари жаҳон тараққиётидан ажралиб, турғунлик ҳолатига тушиб қолган эди. Бу эса, албатта, уларнинг ривожланишига жуда катта салбий таъсир кўрсатди.


Лекин бу даврда минтақага икки йирик мустамлакачи давлат тобора яқинлашиб келмоқда эди: бири шимолдан, бир неча асрлардан бери Марказий Осиё давлатлари билан ўзаро сиёсий ва иқтисодий алоқаларга эга бўлган, бу даврга келиб қозоқ жузлари устидан ўз ҳукмронлигини қарор топтириб бўлган Россия бўлса, иккинчиси эса жанубдан, Ҳиндистон субконтинентида ўз устуворлигини ўрнатган ва тизимли равишда шимолга қараб силжиб бораётган Англия эди. Шубҳасиз, бу икки мустамлакачи давлат ҳам янги бозорларга, хом-ашё манбаларига, қолаверса, стратегик қулай ҳудудларга эга бўлиш учун минтақани ўз таъсирига олиш ва ўз ҳукмронлигини ўрнатиш мақсадига эришишга ҳаракат қилишарди. Шу боисдан бу ўлка борасида инглиз-рус рақобати вужудга келди ва у бутун XIX аср халқаро муносабатлар тизимининг устувор йўналишларидан бири бўлиб қолди. Инглиз-рус мухолифлиги кейинчалик янги номга эга бўлди: “Катта ўйин”. “Катта ўйин” атамасини илк бор Артур Конноли томонидан Британия ва Россия империяларининг Марказий Осиёда гегемонлик учун стратегик рақобатига нисбатан қўлланилган эди. Кейинчалик, у Буюк Британиянинг Осиё қитъасига мустамлакачилик юришларини тасвирлаган инглиз адиби ва сайёҳи Редярд Киплингнинг ёзувчилик маҳорати таъсирида кенг тарқалди[1].


XIX аср биринчи ярмида Марказий Осиё давлатлари билан Англия ўртасида муносабатларнинг ўрнатилишида XVII аср бошида юзага келиб, XIX аср ўрталаригача фаолият юритган, Буюк Британия ташқи сиёсатини белгилашда жуда катта таъсирга эга бўлган Ост-Индия компаниясининг ўрни эътиборга моликдир. Ост-Индия компанияси Бухоро амирлиги, Хива ва Қўқон хонликларига ўз ходимларини минтақанинг иқтисодий ва сиёсий ҳолатини ўрганиш, карвон йўлларини тадқиқ этиш, керакли жойларнинг географик кенгликларини аниқлаш ва, шунингдек, ушбу мамлакатлар ҳукмдорларини Англия билан сиёсий алоқалар ўрнатишга, инглиз товарлари учун ўз бозорларини очиб қўйишга кўндириш вазифалари билан юборди[2]. Шундай ходимлардан бири ҳинд сайёҳи Мир Иззатуллоҳ бўлиб, у ўз эсдаликларини “Мир Иззатуллоҳнинг 1812—1813 йилларда Марказий Осиёга қилган саёҳати” асарида ёзиб қолдирган. Асарда ёзилишича, Ост-Индия компанияси раҳбариятининг бошлиғи Уилям Муркрофтнинг топшириғига биноан Сайид Мир Иззатуллоҳ Бухоро амири билан яқин муносабатлар ўрнатиши лозим эди[3]. 1825 йили Марказий Осиёга келган Муркрофт ҳам, 1832 йилда Бухорога ташриф буюрган Александр Бёрнс ҳам аслида Ост-Индия компанияси ходимлари эди. Бу экспедициялардан кўзланган асосий мақсад бажарилди: хонликларда инглизларга тарафдор гуруҳ вужудга келтирилди.


Инглиз-рус ихтилофининг яққол белгиларидан бири Буюк Британия бу масалани ҳал этишда Россиянинг Ҳиндистонга “хавф солаётгани”ни ниқоб қилиб, ўз фойдаси йўлида ҳар қандай воситани қўллашга тайёр эканлигида кўринади[4]. Барчага маълумки, Англия “инглиз тожининг гавҳари” бўлмиш Ҳиндистонни маҳкам қўлда тутиб туришга ҳаракат қиларди ва бошқа ҳар қандай мустамлакачи давлатнинг Ҳиндистон чегараларига яқин жойда пайдо бўлишига йўл қўймасди. Шу боис Чор Россиясининг Марказий Осиёда фаоллашуви инглиз ҳукуматини анча ташвишлантириб қўйди. Британия Ҳиндистони билан Марказий Осиё ўртасида оралиқ ҳудуд сифатида Афғонистон қолган эди. Евроосиёнинг жанубий ёйи ўша пайтда икки тарафлама муҳим вазифани бажарган: биринчидан, бу Британия Ҳиндистонига бўладиган хавфга қарши қулай майдон сифатида хизмат қилган; иккинчидан, у империя икки қисмининг бир-бири билан алоқа қилувчи ҳаётий муҳим, лекин қалтис бўлган йўлни мустаҳкамлаши керак эди[5]. Шунинг учун Англия Афғонистонда ўз ҳукмронлигини ўрнатишга қарор қилди. Лекин дастлабки жиддий қадам — биринчи инглиз-афғон уруши (1838—1842)да инглизлар муваффақиятсизликка учради ва Афғонистондан ўз қўшинларини олиб чиқиб кетишга мажбур бўлди. Россиянинг Англия ҳаракатига берган жавоби — Перовский юриши (1839) ҳам натижасиз тугади.


 XIX аср 50 йилларида Қрим уруши (1853—1856) туфайли Чор Россиясининг Қора денгиздаги ва Болқондаги таъсири анча сусайди, шу боис Россиянинг Марказий Осиё давлатларига бўлган қизиқиши янада кучайди. Ўз навбатида, 1857—1859 йилларда бўлиб ўтган Ҳиндистондаги миллий-озодлик қўзғолонидан қаттиқ чўчиб қолган Англия ҳукумати XIX асрнинг 60 йилларида Чор Россиясининг Марказий Осиёдаги фаол ҳаракатига қаршилик кўрсата олмади. Лекин 1865 йили Тошкент, 1868 йили Самарқанд руслар томонидан босиб олингач, айниқса, инглиз сайёҳи Г.Роулинсоннинг 1868 йилда инглиз парламентига йўллаган, руслар Ҳиротни эгаллаб, Қандаҳоргача юриш қилиб бориши мумкинлиги тўғрисидаги фикрлари ўрин олган мактубидан сўнг инглиз ҳукумати шошилинч равишда Чор Россияси билан Британия Ҳиндистони ўртасида “буфер зона” яратиш борасида Россия давлати билан музокаралар олиб борди. Ушбу “буфер зона” Афғонистон бўлиши керак эди. Аммо 1873 йили Хива, 1876 йили Қўқон хонликлари руслар томонидан эгаллангач, Англия яна бир жиддий қадам қўйди — иккинчи инглиз-афғон уруши (1878—1880). Бироқ Англия Афғонистон устидан қисман протекторат ўрнатиш билан чекланишга мажбур бўлди. Бу орада руслар туркманларни бўйсундирдилар. 1885 йили март ойида Тошкўпир ёнида рус қўшинлари билан афғон қўшинлари ўртасида тўқнашув содир бўлиб, унда руслар ғалаба қозонди. Бу “Катта ўйин”нинг энг кескин палласи эди. Лекин бир жиҳатни алоҳида таъкидлаб ўтиш лозимки, гарчи инглиз-рус рақобати даврида “қарама-қаршилик доимо авж олиб турган бўлса ҳам, аммо бу ҳеч қачон икки томон ўртасида уруш ҳолати даражасигача етиб бормади”[6]. Дипломатик музокаралар натижасида Эрон—Чор Россияси, Чор Россияси—Афғонистон чегаралари белгиланди. 1895 йили сўнгги чегара истеҳкомлари Помир бўйлаб ўтказилди. Булар ҳозирги Эрон—Туркманистон, Афғонистон—Ўзбекистон ҳамда Афғонистон—Тожикистон чегара чизиқларидир.


Шундай қилиб, Афғонистон Осиёдаги Россия ва Британия империялари мулкларини бир-биридан ажратиб турувчи “буфер зона”га айланди. 1907 йили 31 августда Англия—Россия Баёнотномаси имзоланиши билан “Катта ўйин”нинг биринчи босқичи якунланди.


/>

[1] Сафоев С.С. Марказий Осиёдаги геосиёсат. –Т.: “Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия университети”, 2005. –77-б.



[2] Хидоятов Г.А. Британская экспансия в Средней Азии. –Т.: “Фан”, 1981. –С. 9. 



[3] Отаева Н. Мир Иззатуллоҳнинг Марказий Осиёга саёҳати // Мозийдан садо. Т., №4 –46—47-б.



[4] Аҳмаджонов Ғ.А. Россия империяси Марказий Осиёда. –Т.: “ЎАЖБНТ”, 2003. –197-б.



[5] Толипов Ф. Большая стратегия Узбекистана в контексте геополитической и идеологической трансформации Центральной Азии. –Т.: “Фан”, 2005. –С. 51.



[6] http://en.wikipedia.org/wiki/Great_Game