топик, блог, фотосет ёки йўналтиргич яратиш

Наўайы ҳикметлеринде өмир философиясы

Maqolalar
Илм-фан
Умида Машарипова, ҚМУ студенти
      Шығыс дүньясының аспан әлеминде өзиниң тәкирарланбас рубайылары, ғәззеллери, бир қатар дәстанлары турмыслық көз қарас, изертлеўлерге бай ҳикметлери менен айрықша ажыралып туратуғын ойшыл шайыр, уллы тулғалардың бири Алишер Наўайы дөретиўшилиги мине неше жыллар өтсе де ҳәр бир инсан ушын ибрат мектеби болып келмекте.
     Бул дөретиўшилик мәңгиликке байланыслылығы менен жоқары орынларда турады. Наўайы дөретиўшилигинде ғәззел, рубайы киби классикалық жанрлардың негизинде алға сүрилген оғада жақын турмыслық, инсан пикирлеўин қәлиплестиретуғын қатарлар бар, оны оқыған оқырман жүрегинде әлем ҳәм адам, уллылық ҳәм жаўызлық, диянат ҳәм ҳақыйқат киби бир-бирине қарама қарсы түсиник ҳәм шешимлердиң мағызын шешыўға мүнәсип болды.
    Мәселениң мазмунын түсиниў, аңлаў ушын Наўайы ғәззеллеринде сондай философиялық улыўмаластырыўларға бай, терең мазмунлы қатарларын таллап қарайтуғын болсақ төмендеги пикирлерди оқыў мүмкин.
  Халық қалай тапкай мени
  Мен өзимди таппасам.
    Аңлаўымызша турмыста өзлигин танып, сезинип «мен киммен?» деген саўалға жуўап табыўдың өзи үлкен мәртлик ҳәм мәрданалық үлгиси болып есапланады. Өзликти таныў, сезиниў болса бул миллет тәғдири менен тығыз байланыслы. Инсан өсип камалға келиў басқышларында да өзлигин таныў ушын раўажланыў жолынан бир адым да шегинбейди. Басқаша айтқанда ғәрезсизлик берген үлкен жемислерден бири ата-бабаларымыздың бизге қалдырған бай ҳәм жоқары қәдириятларын, инсанийлық идеяларды алға сүриўге, аңлап жетиўге болған сыйы, саўғасыдур. Биз ҳәр дайым қосық яки көркем шығарма оқығанымызда оның баўырынан тасқынлап ағып атырған ҳикметлер, данышпанлық ҳаққындағы жазылған рәўиятлар, гүрриңлерге, кеўлимизде мүтәжлик сеземиз. Яғный, Наўайы дөретиўшилиги де әйне усы тартыслы пикирлеўлерге мүнәсип бир жуўап болып есапланады. Наўайы жаратқан бийбаҳа дүрданалар турмыс нызамлықларына уқсайды. Себеби, ол өз қәлбине жақын алмаған бир де бир турмыслық мәселе, инсанийлық қәдирият, туйғылар пазыйлет ҳәм иллетлер жоқ, Әсиресе, бүгин бир миллет турмысының терең қатламларына, майда-шүйделерине шекем жүдә жақсы билген, халық аўызеки дөретиўшилигинен толық хабардар шайыр өз шығармаларында халық ҳикметлери, нақыл-мақаллардан, образлы сөз бирикпелеринен кең пайдаланады, күнделикли турмыстан алынған теңеўлерден көп қолланады.
  Сөз кисиге ғамыў бәле ҳасылыдур,
  Ҳәр ноқат тил сөйлесе, бәле болур.
    Соны айрықша айтып өтиў керек, Наўайы жоқарыдағы ҳикеметли қатарларында инсан кеўлине ҳәрқандай бәле-қадалардың оның тили арқалы жететуғынлығын нәзик, мүлайым бақлаў ҳәм жанлы турмыслық мысаллар арқалы сүўретлеўге умытлады. Бәлким, бул киби әййемнен киятырған сөз бирикпелери өмир сынаўларынан өткен сол мәнисте данышпанның ишки кеширмелеринде түрленип үлгерген, әйне ўақытта ҳәр бир инсан ушын оғада зәрүр болған философиялық пикирлеўлер болып есапланады.
  Кимки бир кем кеўилдиң ядын шад айлегей,
  Онша барким Кааба ўайран болса аббат әйлегей.
    Сол ушын да Қуданың ең сүйикли бенделери ғана азап шегедимиш деген турмыслық деталларда келтирилген пикирлер жоқарыдағы пикирдиң мәнисин толық дәлийллейди. Инсан тәбиятына сәйкес жақсы, уллы ўазыйпаларды орынлаў, ҳәр бир мөмин мусылманның мойнындағы жуўапкершиликли миннети. Кеўли алағада, жүреги қәсте, бийшараның мүшкилин жеңиллестириўдей шырайлы элементлердиң жоқылығын Наўайы усы еки қатарға терең философиялық тартысларын жүзикке қас қондырғандай жайластырады. Инсан кеўли қәтержам болыўын, усы қатержаилықтың рәҳәтин жүз-көзи арқалы аңлаў, пәмлеў мүмкинлигин Кабаның абаданлығы болыўына мегзетеди. Кабаның абаданлығы Алла үйиниң қаншелли тыныш, пәраўан, азада болыўы, кеўилдиң жақсылықлардан тойынғанлығын дәлийллейди.
  Дәўран елдиң сийнесинде жан болғыл,
  Ҳәм жанына дәрман түйеси болғыл.
    Усы бәйттеги философиялық пикир, миллеттиң бүгини ертеңи ҳаққында Жан күйдириўшилер ушын айтылған сыяқлы. Болмаса, Наўайы аңлаған ҳақыйқатлықлар заман дигиршигинен дүнья сынаўларына бундай анлаўларсыз жетип келмеген болар еди. Наўайы ҳәр бир сөзди «Инсанның мәнаўий кәмиллиги ушын зәрүр» дейди. Сөз инсанды ҳайўаннан айырып, көз алдына келтириў ушын Алла-таала тәрепинен берилген шексиз қүдирет ҳәм сыйлық екенлигин уқтырады.
  Демиңнен жырақ тутпағыл ақыл-ҳуўшыңды,
  Сонда жүзленбегей ҳәр дем апат саған.
    Бүгинги дүнья жүзинда тартыслы машқалалар көнделең турған ўақытта ҳәр бир мөминниң сергек болыўын «Апат көрмейин десең, ҳәмме ўақыт сергек бол» дейди. Не деген өтмиш, бүгинги, бәлким, ертеңги күн ушын да әҳмийетли болған ибратлы пикирлерин билдиреди. Наўайы дөертиўшилиги мәнги, өлмейтуғын, изи өшпеслиги соннан ибарат, ол мәнги ҳәм әййемги идеаларды жоқары қәбилет, мухаббат пенен сынға алады. Мухаббат ҳәм опалылық, мәртлик ҳәм дослық, сабыр ҳәм қәнәәт, кеңпейиллик ҳә садықлық, сақыйлық ҳәм ығбал сыяқлы инсаныйлық пәзийлетлерди улығлаған болса, наданлық ҳәм зықналық ғамкеўиллилик ҳәм алдаўшылық, өшпелилик ҳәм көре алмаўшылық, унамсыз иллетлерди кескин қаралайды. Жоқарыдағы пикирлерди төмендеги бәйит арқалы түсиндириў мүмкин
  «Сен егер тәрки дәме етсең, уллы исдур,
  Дүнья халқы ҳәмме болғай бир тәреп, сен бир тәреп».
    Шайыр пикирлери арқалы қарама-қарсылықлар түсиндирилмекте. Бүгинги тынышсызлық, тынышлықтың барлық тийкары инсаният дәмегөйлик қулына бағынышлы. Егер сен дәмегөйликти тәрки етсең, дүньядағы барлық адамлар бир тәреп, сен өзиң жалғыз боласаң, бул оғада қайырлы ҳәм әйне ўақытта уллы бир ис деп тәрийплейди. Ҳақыйқатында да, әсирлер бойы нурлы сәўледей инсан ақыл-ойына материаллық ҳәм руўхый дүнья жумбақларына мүнәсип жуўап табыўдың ең шын ҳәм ибратлы билдириўлердиң дәлийлин әпиўайы, ықшам қатарлар арқлаы тәрийплейди. Данышпан шайыр Наўайы ҳикметлери ғәзийнеси айрықша екенлиги менен ажыралып турыўы ҳәр биримиз терең мағызын шағыўымыз, әмелий көнлике пайда етиўимиз ушын оғада зәрүр.       Улыўма Наўайы дөретиўшилиги өзине тән ҳикметлер бостаны. Кеўилде туўылғән ҳәр қандай сораўға жуўап табыў, соған көре шайыр ҳикметлериниң негизинде жасырынған философиялық пикирлеўлердиң мағызын шаға билиў де, кеўилди жақсы әмеллерди орынлаўға бәнт етиўге бел байлаў үлкен қайырлы ҳәм саўап ислердиң бири. Шайыр ҳикметлери әйне бар болған өмир үлгилерине толы мас келиўи, өмиршеңлиги менен де жоқары ҳәм қәдирли.

0 изоҳ

Рўйхатдан ўтганлар ва тасдиқланганларгина изоҳ қолдиришлари мумкин.